Dolaşım Sistemine Giriş

Bryan

Vücudundaki tüm damarları uç uca eklesek, yani dünyayı tam iki buçuk kez turlayabileceğini biliyor muydun?

Belma

Gerçekten inanılmaz bir mesafe, değil mi?

Bryan

Kesinlikle. İşte bugün seninle bu devasa yüz bin kilometrelik içsel otoyol ağını, eee, yani kardiyovasküler sistemi inceleyeceğiz. Amacımız sadece bu nedir diye sormak değil.

Belma

Hı hı, çok doğru.

Bryan

Mikroskobik hücre sokaklarından o dev ana pompaya kadar hayatta kalmanı sağlayan bu kapalı tüp sisteminin aslına bakarsan tam olarak nasıl ve neden böyle çalıştığını çözmek. Bu derinlemesine incelemede tek hedefimiz bu.

Belma

Yani bu aslında gerçekten tam bir lojistik ağı. Şöyle düşün, ayak başparmağının ucundaki tek bir hücreye bile oksijen ve besin gitmek zorunda.

Bryan

Tabii en uç noktaya kadar.

Belma

Aynen öyle. Oradaki atıklar da toplanıp atılmak zorunda. Bu sistem kan ve lenf sıvılarını kullanarak, yani bu teslimatı hiç durmadan saniyeler içinde gerçekleştiriyor.

Bryan

Peki bu teslimat pratikte nasıl oluyor? Yani kalbin o yüksek fırlatma gücüne dayanmak pek kolay olmasa gerek.

Belma

Kesinlikle kolay değil.

Bryan

Şöyle hayal ediyorum ben. Kanı kalpten fırlatan arterler, yüksek basınçlı hızlı beton otoyolları gibi. Kapillerler, eee, yani kılcal damarlar ise o dev tırların giremediği, sadece küçük kargo bisikletlerinin gezinebildiği daracık mahalle sokakları.

Belma

Harika bir benzetme.

Bryan

Benim merak ettiğim şey şu. Bu otoyollar, yani arterler o basınca patlamadan nasıl dayanıyor?

Belma

İşte tam da burada anatominin o harika mühendisliği devreye giriyor. Yani damarların duvar yapısı. Arterler üç katmandan oluşur. En içte, kanın damar içerisinde daha az sürtünmeyle, düzgün ve akıcı bir şekilde ilerlemesini sağlayan tunica intima bulunur.

Bryan

Bir nevi kaygan zemin diyebiliriz.

Belma

Aynen. Ama asıl işi yapan ortadaki tunica media tabakasıdır. Burası tamamen esnek lifler ve düz kaslarla dolu. Hani şok emici bir yay gibi çalışır.

Bryan

Hı hı, esnek olması şart tabii.

Belma

Kesinlikle. En dışta da tüm bu yapıyı bir arada tutan koruyucu tunica adventisya kılıfı bulunur. damarların duvarını besleyen vasa vasorum adı verilen küçük damarlar ve damar tonusunun düzenlenmesinde görev alan sinir lifleri de bu tabakada bulunur.

Bryan

Peki damarların boyutları nasıl değişiyor? Yani kalpten çıktığında ne kadar genişler?

Belma

İşte damarların çaplarına göre gösterdiği bu farklılık, dolaşım sisteminin ne kadar düzenli ve işlevsel bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor. Kan kalpten çıktığında ilk olarak elastik arterlere girer. Aorta ya da truncus pulmonalis gibi bu büyük damarların çapı yaklaşık iki buçuk santimetreye ulaşabilir.

Bryan

İki buçuk santim mi? Neredeyse bir bahçe hortumu gibi. Sonra nasıl daralıyor?

Belma

Ardından çapları sıfır virgül dört santimetreye kadar ulaşan orta büyüklükteki musküler arterler gelir. Kolumuzdaki arteria radialis ya da bacaktaki arteria femoralis gibi. Sonrasında ise çapları sadece otuz mikron civarında olan arterioller devreye girer. Bunlar arterlerle kapillerler arasındaki kan akımını kontrol eden vana gibidir.

Bryan

Yani arterlerdeki o orta kas tabakası kalın olmak zorunda ki basınçla genişleyip tekrar daralabilsin.

Belma

Aynen öyle.

Bryan

Ama kan geriye yani kalbe dönerken basınç iyice düşüyor. O zaman venler, yani kanı geri toplayan damarlar, bu düşük basınçla kanı bacaklardan yukarı yerçekimine karşı nasıl çıkarıyor?

Belma

Hah, harika bir soru. Venlerin duvarları daha incedir. Orta tabakaları arterler kadar kaslı değildir mesela. En küçük venler olan venüllerde tunica media ya hiç yoktur ya da çok incedir. Orta büyüklükteki venlerde ise elastik lifler bulunur ve tunica adventisya en büyük tabakadır.

Bryan

Evet.

Belma

Ama içlerinde gizli bir fiziksel silahları var. Tek yönlü kapakçıklar.

Bryan

Vay canına! Kapakçık mı var?

Belma

Evet. Kanı yukarı doğru her itişinde bu kapaklar kapanır ve kanın yerçekimiyle geri kaçmasını önler. Tabii kalbe giren o en devasa venler, eee, mesela vena cava superior ve vena cava inferior o kadar büyüktür ki

Bryan

Onlarda durum farklı mı?

Belma

Evet, onlarda bu üç tabakanın üçü de tam teşekküllü olarak mevcuttur.

Bryan

Ve bu devasa yollar sonunda daralıp o senin dediğin daracık kargo bisikletlerinin dolaştığı kapillerlere dönüşüyor.

Belma

Doğru.

Bryan

Madde alışverişi sadece orada oluyor, değil mi? Çünkü sadece tek katmanlı endotel hücrelerinden oluşan incecik köprüler onlar.

Belma

Kesinlikle öyle. Çok inceler. Çünkü besinlerin ve oksijenin hücre duvarından kolayca, yani hızlıca geçebilmesi gerekiyor.

Bryan

Peki ya bu daracık hücre sokaklarında veya ana otoyollarda bir kaza olursa kan ne yapar? Bir GPS gibi alternatif bir rota mı hesaplar?

Belma

Tam olarak öyle yapar. Tıp dilinde bu kaçış rotalarına anastomoz diyoruz.

Bryan

Anastomoz.

Belma

Evet, damarlar arası yedek bağlantılardır bunlar. Hani diyelim ki yüzündeki kan akışı bir yerde daraldı.

Bryan

Hı hı.

Belma

Sağ ve sol arteria facialis dalları olan arteria labialis superior ile arteria labialis inferior arasında o kadar çok yan yol vardır ki kan hedefine başka yoldan güvenle ulaşır.

Bryan

İnanılmaz bir sistem.

Belma

Gerçekten öyle. Rahimde de mesela sağ ve sol arteriya uterin arasında aynı o mükemmel yedekleme sistemi mevcuttur.

Bryan

Peki ya yedek yol yoksa? Yani hani end arter denilen şey tam anlamıyla bir çıkmaz sokak mı oluyor?

Belma

Eee, anatomik olarak evet, gerçek bir end arter tam bir çıkmaz sokaktır. Yani hiçbir yan bağlantısı yoktur.

Bryan

Anladım.

Belma

Bir de fonksiyonel end arter var. Burada kağıt üzerinde incecik bir yan yol, yani çok zayıf bir anastomoz vardır.

Bryan

Ama işe yaramıyor sanırım.

Belma

Aynen öyle. Anayol tıkanırsa o ince yedek yol bütün trafiğin yükünü kaldıramaz ve doku beslenemez. Yani mekanik olarak bir yol olsa da pratikte yine çıkmaz sokak sayılır.

Bryan

Anladım. Eğer altyapın sağlamsa ve yedek yolların işliyorsa sistem hayatta kalıyor. O zaman şimdi bütün bu trafiği yedi yirmi dört ittiyen o dev motora, yani kalbe gelelim.

Belma

Gelelim.

Bryan

O sadece basit bir pompa olamaz, değil mi?

Belma

Olamaz tabii. Göğüs boşluğunda inanılmaz bir güvenlik zırhıyla korunur kalp. En dışta sert koruyucu bir kılıf olan perikardiyom fibrozum var.

Bryan

Hı hı, dış koruma kalkanı.

Belma

Aynen. Onun altındaysa sürtünmeyi önleyen iki yapraklı perikardiyom serosumları bulunur. Kalbin kendi motor duvarı da üç katmandır aslına bakarsan.

Bryan

Yine üç katman.

Belma

Evet, dışta epikardiyum, ortada o asıl gücü üreten kanı sıkıp fırlatan kalın miyokardiyum kası ve en içte de endokardiyum.

Bryan

Ve bu dev motorun dört odası var. Sağ ve sol kulakçıklar, yani atrium dekstrum ve atrium sinistrum. Bir de kanı asıl otoyollara pompalayan o güçlü karıncıklar var. Ventrikülüs dekster ve ventrikülüs sinister.

Belma

Kesinlikle. Anatomi haritası aynen böyle.

Bryan

Bekle. O zaman rotaları kafamda şöyle bir canlandırayım. Üç ana hat var demiştik.

Belma

Doğru. Büyük dolaşım. Hani sistemik otoyol dediğimiz kısım.

Bryan

Hı hı.

Belma

Tertemiz oksijenli kan sol ventrikülden fırlar, bütün vücuduna yayılır, hücreleri besler ve kirlenmiş olarak vena cava superior ve vena cava inferior ile sağ atriyuma yani atrium dextrum'a döner.

Bryan

Bu bir numaralı rota. İkincisi neydi?

Belma

İkinci rota küçük dolaşım. Bu aslında tam bir temizlenme seferidir.

Bryan

Evet.

Belma

Sağ ventrikülden yani ventriculus dexter'dan truncus pulmonalis aracılığıyla kan akciğerlere gönderilir. Orada bir güzel temizlenir ve vene pulmonales ile sol atriyuma yani atrium sinistrum'a geri gelir.

Bryan

İşte benim asıl en çok şaşırdığım o üçüncü rota, yani portal dolaşım. Mesela dalaktan vena splenica ile ya da bağırsaklardan vena mesenterica superior ile gelen kan neden doğrudan kalbe dönmüyor da önce karaciğere dökülüyor?

Belma

Ha işte burası çok kritik.

Bryan

Yani bu bana tam olarak kanın ana sisteme katılmadan önce durdurulduğu sıkı bir VIP gümrük ve güvenlik kontrol noktası gibi hissettiriyor.

Belma

Çünkü o gümrük benzetmen mekanik olarak kusursuz çalışıyor. Şöyle düşün. O kan az önce yediğin yemeğin besinleriyle ama belki de toksinleriyle dolu.

Bryan

Hı hı. Tehlikeli olabilir.

Belma

Karaciğer o kanı alıyor. Zehirli maddeleri bir güzel süzüyor. Fazla şekeri depoluyor. Zehirli bir maddenin doğrudan kalbine ve beynine gitmesini engelleyen devasa bir güvenlik filtresi bu.

Bryan

Muazzam bir sistem gerçekten! Toparlarsak; yüksek basınca dayanan güçlü ve kaslı otoyollarımız, kan hücrelerinin tek sıra hâlinde ilerlediği o daracık kargo sokaklarımız ve kanı yeniden kalbe taşıyan dönüş yollarımız var.

Belma

Aynen öyle.

Bryan

Trafik tıkanırsa anastomozlarla hemen yeni rotalar buluyoruz ve hepsini dört odacıklı, çok katmanlı, gümrük kontrolünü bile kendi içinde halleden çok akıllı bir motor yönetiyor.

Belma

Kesinlikle harika bir özet oldu. Ve unutma bu harita statik değil. Senin ihtiyaçlarına göre sürekli şekillenen çok dinamik bir altyapı.

Bryan

İşte o zaman seni şu soruyla baş başa bırakıyorum. Eğer vücudumuz anastomozlar aracılığıyla kendi kendine alternatif yollar açabilen bu kadar dinamik bir haritaya sahipse

Belma

Hı hı.

Bryan

Acaba günlük fiziksel aktivitelerimiz veya tam tersi saatlerce hareketsiz kalmamız yıllar içinde içimizdeki bu şehir haritasını kelimenin tam anlamıyla nasıl baştan çiziyor olabilir?

Belma

Çok iyi bir soru.

Bryan

Acaba oturduğumuz yerden kendi çıkmaz sokaklarımızı mı inşa ediyoruz, yoksa hareket ederek içimizde yepyeni otoyollar mı açıyoruz? Bu da senin için bugünün o düşündürücü sorusu olsun. Bir sonraki derinlemesine incelememizde görüşmek üzere.